Türkiye'nin seçim sistemi uzun süre tek bir sayıyla anıldı: yüzde 10. 1980 darbesinin ardından kurulan düzenin parçasıydı ve dünyadaki en yüksek ulusal seçim barajıydı.
2022'de yüzde 7'ye indirildi. Bu yazı, o üç puanın gerçekte ne değiştirdiğini ve neyi değiştirmediğini anlatıyor.
Baraj neden konmuştu
Barajın açık gerekçesi "istikrar"dı: çok sayıda küçük partinin Meclis'e girmesi hükümet kurmayı zorlaştırır, koalisyonlar kırılgan olur, ülke yönetilemez hale gelir.
Bu argümanın dünyada karşılığı var — birçok ülkede baraj uygulanıyor. Ama oranlar çok daha düşük: Almanya'da yüzde 5, İsveç'te yüzde 4, İspanya'da yüzde 3, Hollanda'da pratikte bir milletvekilliğine denk gelen çok düşük bir eşik.
Yüzde 10, bu ölçeğin çok uzağındaydı.
Bedeli neydi
Yüksek barajın somut sonucu, milyonlarca oyun Meclis'te hiç karşılık bulmaması oldu.
Bunun en uç örneği 2002 seçimidir: geçerli oyların yaklaşık yüzde 45'i barajın altında kalan partilere gitti ve Meclis'e yansımadı. Yani seçmenin neredeyse yarısı temsilsiz kaldı ve Meclis, iki partiyle kuruldu.
Bu tablo barajın savunucularını da rahatsız etti. Çünkü "istikrar" adına kurulan sistem, temsil krizinin kendisini üretiyordu.
Partiler nasıl uyum sağladı
Yüzde 10 kırk yıl boyunca kalkmadı ama partiler etrafından dolaşmanın yollarını buldu.
Bağımsız aday taktiği. Barajın altında kalacağını bilen siyasi hareketler adaylarını bağımsız olarak gösterdi — çünkü bağımsız adaylar baraja tabi değildi. Seçildikten sonra Meclis'te partileşiyorlardı. Kürt siyasi hareketi bu yöntemi birden çok seçimde kullandı.
Listeye konuk alma. Küçük parti, büyük partinin listesinden aday gösteriyordu. Seçilen vekil daha sonra kendi partisine dönüyordu. Böylece küçük parti barajı hiç test etmeden temsil kazanıyordu.
İkisi de sistemin ruhuna aykırıydı ama harfine uygundu. Kırk yıl boyunca baraj, engellediğinden çok etrafından dolaşılan bir kural oldu.
2018: asıl değişiklik
Barajın etkisini gerçekten kıran şey oranın düşmesi değil, ittifak sisteminin kurulması oldu.
Yeni kuralla partiler seçim ittifakı kurabilir hale geldi ve baraj hesabı ittifakın toplamı üzerinden yapılmaya başladı. İttifakın toplam oyu barajı geçiyorsa, içindeki her parti kendi oyu ne olursa olsun milletvekili çıkarabiliyordu.
Bu, yüzde 10'u fiilen ortadan kaldırdı. Bir parti için soru artık "yüzde 10 alabilir miyim" değil, "hangi ittifaka girebilirim" oldu.
2022: yüzde 7
Baraj 2022'de yüzde 7'ye indirildi ve ilk kez 2023 seçiminde uygulandı.
Kamuoyunda bu "küçük partilerin önü açıldı" diye okundu. Gerçekte etkisi sınırlı kaldı, çünkü ittifak sistemi zaten üç yıldır yürürlükteydi ve barajı esas olarak o etkisizleştirmişti.
2023'ün somut tablosu bunu gösteriyor:
| Parti | Oy | Pay | Meclis |
|---|---|---|---|
| AK Parti | 19.392.462 | %36,4 | ✓ |
| CHP | 13.802.183 | %25,9 | ✓ |
| MHP | 5.484.820 | %10,3 | ✓ |
| İYİ Parti | 5.275.981 | %9,9 | ✓ |
| DEM Parti | 4.803.922 | %9,0 | ✓ |
| YRP | 1.527.048 | %2,9 | ✓ |
| Zafer Partisi | 1.216.399 | %2,3 | ✗ |
| BBP | 530.770 | %1,0 | ✓ |
Dikkat: yüzde 7'yi geçen beş parti var, ama Meclis'e giren altı parti. YRP yüzde 2,9 ve BBP yüzde 1 ile ittifak yoluyla girdi.
Zafer Partisi ise BBP'nin iki katından fazla oy aldı ve giremedi.
Yani 2023'te barajın kendisi neredeyse hiçbir şey belirlemedi. Belirleyen şey ittifak tercihiydi. Bu aritmetiği ve sonuçlarını ayrı bir yazıda daha ayrıntılı yazdık.
Şimdi ne durumdayız
Bugünkü sistemde küçük parti için iki yol var: yüzde 7'yi tek başına geçmek (2023'te bunu beş parti başardı, hepsi zaten büyük partilerdi) ya da bir ittifakın parçası olmak.
İkincisi kıyaslanamayacak kadar kolay. Sonuç olarak parti sistemi sürekli hareket halinde: Yargıtay sicilinde 23 kayıtlı parti var, Gelecek Partisi 29 Temmuz 2026'da kendini feshetti, Yeni Parti 24 Temmuz 2026'da kuruldu.
Barajı yüzde 10'dan 7'ye indirmek sembolik olarak önemliydi. Ama bir küçük partinin Meclis'e girip girmeyeceğini hâlâ oy sayısı değil, seçim öncesi kurduğu ilişkiler belirliyor.
Seçmen açısından
Bu sistemde oy vermek iki karar içeriyor: hangi partiyi desteklediğiniz ve o partinin oyunuzu Meclis'e taşıyıp taşıyamayacağı.
İkisi her zaman aynı yöne bakmıyor. Desteklediğiniz parti ittifak dışındaysa ve barajın altındaysa, oyunuz temsil edilmiyor. Bu, seçmeni tercihini aritmetiğe göre ayarlamaya itiyor.
Karşı tarafta duran gerçek de şu: ittifak sistemi olmasaydı 2023'te YRP'ye ve BBP'ye giden 2 milyondan fazla oy da Meclis'e yansımayacaktı. Sistem temsili genişletirken tercihi karmaşıklaştırıyor.
Partilerin kuruluş tarihleri ve resmî kayıt bilgileri Partiler sayfasında; bugünkü tercihleri ölçen anket oy sayfasında.
Sayılar: 14 Mayıs 2023 Milletvekili Genel Seçimi resmî sonuçları (YSK, Türkiye geneli). Parti kuruluş ve fesih tarihleri: Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı parti sicili.
